Iερός Nαός
Παναγίας Φανερωμένης
Σύντομο
ιστορικό του ναού
Ο Ιερός Ναός Παναγίας Φανερωµένης βρίσκεται στο ιστορικό κέντρο της Λευκωσίας, πρωτεύουσας της Κύπρου. Είναι ο µεγαλύτερος σε µέγεθος ορθόδοξος ναός στην εντός των ενετικών τειχών Λευκωσία.
Στον χώρο που είναι κτισµένος ο ναός υπήρχε ήδη από τα βυζαντινά χρόνια ορθόδοξο γυναικείο Μοναστήρι και οι µοναχές του ήταν υφάντριες µεταξωτών. Το µοναστήρι φαίνεται ότι διαλύθηκε µετά την κατάληψη της Λευκωσίας από τους Τούρκους το 1571 και ο ναός του µετατράπηκε σε ενοριακό.
Η παράδοση αναφέρει ότι οι Τούρκοι επιχείρησαν να µετατρέψουν το ναό σε τζαµί. Εγκατέλειψαν όµως την προσπάθειά τους, γιατί οι ιµάµηδες που τοποθετούνταν πέθαιναν σε σύντοµο χρονικό διάστηµα από την ανάληψη των καθηκόντων τους. Αξίζει να σηµειωθεί η προς τούτο προσπάθεια του Τούρκου ∆ιοικητή της Κύπρου Κουτσιούκ Μεχµέτ Πασά το 1821, τον οποίο εµπόδισε µε θαυµατουργή επέµβαση η Θεοτόκος.
Η προηγούµενη εκκλησία κτίστηκε 1715 όπως αναφέρει µαρµάρινη επιγραφή. Ο λόγιος Αρχιµανδρίτης Κυπριανός (18ος αι.) περιλαµβάνει την εκκλησία της Φανερωµένης ανάµεσα στις εννέα ορθόδοξες εκκλησίες της Λευκωσίας και την θεωρεί «αρχαία και παλαιοτάτην»
Με τη σηµερινή µορφή της κτίστηκε το 1872-73. Τα εγκαίνια του σηµερινού ναού έγιναν στις 5 Ιουνίου 1911, από τον Αρχιεπίσκοπο Κύπρου Κύριλλο Β΄, µε ανάδοχο τον Χ”Κωνσταντή Χ”Χαρίτου.
Ο ναός πανηγυρίζει την 25η Μαρτίου, εορτή του Ευαγγελισµού της Θεοτόκου και την 28ην Οκτωβρίου εορτή της Αγίας Σκέπης..
Η αρχιτεκτονική του ναού
Ο ναός είναι του τύπου τρίκλιτης βασιλικής µε τρούλλο που έχει φανότρουλλο και µε στοιχεία από την δυτική αρχιτεκτονική. Αφιερώθηκε στην Παναγία Φανερωµένη, επωνυµία που παραπέµπει στο µυστήριο της ενανθρώπισης του Θεού, σύµφωνα µε το απολυτίκιο της εορτής του Ευαγγελισµού.
Γύρω από τον ναό υπάρχουν υδρορροές, εξαιρετικής τέχνης που κατασκευάστηκαν από Κύπριους λιθογλύπτες. Οι υδρορροές απεικονίζουν συγκεκριµένους συµβολισµούς µε µορφές ανθρώπων και ζώων και αντλούν την θεµατογραφία τους από τα γοτθικά µνηµεία της Κύπρου.
Το σηµερινό κωδωνοστάσιο του ναού, που αντικατέστησε άλλο παλαιότερο κτίστηκε το 1937-38 από τον εργολάβο Γεώργιο Κουρσουµπά µε σχέδια του αρχιτέκτονα Θεόδωρου Φωτιάδη.
Eσωτερικό του ναού
Τοιχογραφίες
Oι λίγες τοιχογραφίες που κοσµούν το ναό αποτελούν αντιπροσωπευτικά δείγµατα της δουλειάς του Κύπριου Ιωάννη Κισσόνεργη και του Βορειοηπειρώτη Θεοδώρου ∆άλτα και χρονολογούνται από το 1929-30.
Στον τρούλλο απεικονίζονται στο κέντρο η γεροντική µορφή του Παλαιού των ηµερών, στον κύλινδρο του τρούλλου προφήτες και στα τρίγωνα του τρούλλου οι τέσσερις Ευαγγελιστές.
Στην κόγχη του ιερού Βήµατος είναι ζωγραφισµένη η Παναγία Πλατυτέρα των Ουρανών στον τύπο της Παναγίας της Βλαχερνίτισσας.
Εικονοστάσιο
Το εικονοστάσιο του ναού είναι ξυλόγλυπτο και επιχρυσωµένο. Έχει παραστάσεις από την Παλαιά και την Καινή ∆ιαθήκη και χρονολογείται στον 18ο-19ο αιώνα.
Οι εικόνες που βρίσκονται τοποθετηµένες στο εικονοστάσιο χρονολογούνται από τον 16ο αιώνα µέχρι τον 20ό αιώνα. Οι περισσότερες εικόνες είναι καλυµµένες µε αργυρές επενδύσεις, έργα του χρυσοχόου Πολύβιου Κόλοκου.Ο άμβωνας
Ο άµβωνας είναι έργο του ξυλογλύπτη Μ. Χ. Ταλιαδώρου και φέρει τις εικόνες των τεσσάρων Ευαγγελιστών, τις οποίες ιστόρησε ο Κύπριος ζωγράφος Αδαµάντιος ∆ιαµαντής το 1928
Δεσποτικός θρόνος
Ο δεσποτικός θρόνος είναι ένα άλλο δείγµα ξυλογλυπτικής τέχνης του Κύπριου ξυλογλύπτη Αρτέµη Παπαδοπούλου.
Η επτακάνδυλος
Η επτακάνδυλος τριφουρένια ασηµένια κανδήλα, η οποία είναι κρεµασµένη στο µέσο του ναού, κατασκευάστηκε το 1856 µε χρήµατα που λήφθηκαν από το ασήµι, το οποίο χάρισε ο Κουτσιούκ Μεχµέτ πασάς στο ναό µετά την θαυµατουργική επέµβαση της Παναγίας, η οποία τον εµπόδισε να µετατρέψει το ναό σε τζαµί. Είναι έργο του χρυσοχόου Χ”Ιωάννη Γ. Ελευθεριάδη.
Tο ιερό Βήμα
Η αγία Τράπεζα µε το περίτεχνο κιβώριο εντός του ιερού Βήµατος είναι έργο εξαίρετης ξυλογλυπτικής τέχνης και κατασκευάστηκε από τον ξυλογλύπτη Αρτέµη Παπαδόπουλο. Φέρει παραστάσεις από τα Θεία Πάθη.
Πάνω στην αγία Τράπεζα είναι τοποθετηµένο αργυρό αρτοφόριο, ένα από τα ωραιότερα δείγµατα αργυροχοΐας του 20ού αιώνα στην Κύπρο, έργο του χρυσοχόου Πολύβιου Κόλοκου
Η εικόνα της Παναγίας Φανερωμένης
Η θαυµατουργός εικόνα της Παναγίας Φανερωµένης χρονολογείται στον 14ο αιώνα. Ήταν παλλάδιο της άλλοτε µονής της Παναγίας Φανερωµένης και απεικονίζει την Παναγία στον τύπο της Οδηγήτριας. Η µετονοµασία σε Φανερωµένη, θα συνέβη, το ενωρίτερο τις τελευταίες δεκαετίες του 13ου αιώνα µε προέλευση την ανακτηµένη από τους Λατίνους Βυζαντινή Αυτοκρατορία. ∆εξιά και αριστερά σε πλαίσιο εικονίζονται οι έξι άγιοι υµνογράφοι που ύµνησαν την Θεοτόκο.
Σύµφωνα µε τις επιγραφές που φέρει η εικόνα θεωρείτο βροχοποιός. Η εικόνα φυλάσσεται εντός του ιερού Βήµατος και εκτίθεται στον κυρίως ναό για προσκύνηση κατά τις θεοµητορικές γιορτές.
Στο εικονοστάσιο βρίσκεται αντίγραφο της εικόνας, έργο του 1924 του ζωγράφου Αδαµάντιου ∆ιαµαντή. Η εικόνα αυτή φέρει αργυρεπίχρυσο κάλυµµα που κατασκευάστηκε το 1751 από τον χρυσοχόο Χ”Λογή.
Eσωτερικό του ναού
Παρθεναγωγείο Φανερωμένης
Στην ανατολική πλευρά του ναού, βρίσκεται το σχολείο Φανερωµένης γνωστό ως “Παρθεναγωγείο Φανερωµένης”.
Το κτίριο κτίστηκε από την εκκλησία το 1925 σε ιδιόκτητη γη και ανακαινίσθηκε πλήρως το 2001. Είναι νεοκλασικού ρυθµού και η πρόσοψη του µιµείται αρχαίο ελληνικό ναό. Στο κτίριο στεγάζονται σήµερα το ∆ηµοτικό και το Γυµνάσιο Φανερωµένης.
Βιβλιοθήκη Φανερωμένης
Είναι ένα από τα σηµαντικότερα κτίρια της πόλης και βρίσκεται λίγα µέτρα βορειοδυτικά του ναού. Η Βιβλιοθήκη άρχισε να λειτουργεί το 1934.
Σήµερα το περιεχόµενο της Βιβλιοθήκης έχει µεταφερθεί και στεγάζεται στο Ίδρυµα Αρχιεπισκόπου Μακαρίου Γ΄ στην Ιερά Αρχιεπισκοπή Κύπρου.
Τα γραφεία του ναού
Στη βόρεια πλευρά του ναού βρίσκεται διώροφο κτίριο που ανήκει στο ναό. Στο κτίριο αυτό στεγάζονται τα γραφεία του ναού. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η νεοκλασική πρόσοψή του.
ΟΧΕΝ Κατηχητικά σχολεία
Στη νότια πλευρά του ναού βρίσκεται το κτίριο που στεγάζει σήµερα την ΟΧΕΝ (Ορθόδοξο Χριστιανική Ένωση Νέων) και αίθουσες Κατηχητικών Σχολείων, οι οποίες κτίστηκαν το 1953-54.
Το Μαυσωλείο
των Κυπρίων Εθνομαρτύρων
Η Φανερωµένη έχει την ιδιαίτερη τιµή να φιλοξενεί στο προαύλιό της το µνηµείο στο οποίο φυλάσσονται τα λείψανα των σφαγιασθέντων από τους Τούρκους κατά τα τραγικά γεγονότα της 9ης Ιουλίου 1821. Μεταξύ αυτών ευρίσκονται τα οστά των Εθνοµαρτύρων Αρχιεπισκόπου Κύπρου Κυπριανού, των Μητροπολιτών Πάφου Χρυσάνθου, Κιτίου Μελετίου, Κυρηνείας Λαυρεντίου καθώς και άλλων προκρίτων, κληρικών και λαϊκών. Σαράντα µέρες πριν, τον Μάιο του 1821, οι Τούρκοι σφαγίασαν και τον προϊστάµενο του ναού Φανερωµένης Οικονόµο Λεόντιο.
Στο Μαυσωλείο φυλάσσονται επίσης και τα οστά του αγωνιστή Προϊσταµένου του ναού οικονόµου ∆ιονυσίου Κυκκώτη, µετέπειτα Επισκόπου Μαρεώτιδος,τα οποία τοποθετήθηκαν στην υπόγεια αίθουσα του Μαυσωλείου το 1981. Ο ∆ιονύσιος Κυκκώτης είχε πρωτοστατήσει στην εξέγερση των Ελλήνων Κυπρίων κατά της Αγγλοκρατίας τον Οκτώβριο του 1931, γνωστή ως εξέγερση των Οκτωβριανών οπόταν και απελάθηκε από τους Άγγλους και πέθανε στην εξορία.
Το µνηµείο, κατασκευασµένο από µάρµαρο Πεντέλης, αποπερατώθηκε το 1930 και το ίδιο έτος στις 9 Ιουλίου έγιναν τα αποκαλυπτήριά του.